„Zbudował pomost pomiędzy «polskim czasem przeszłym» a teraźniejszością wychyloną w przyszłość. Był – a Jego dzieło dalej jest – ambasadorem Polski i polskiej kultury na świecie. Filmy Andrzeja Wajdy weszły do kanonu arcydzieł światowego kina i stanowią bezcenny polski depozyt w historii dziesiątej muzy”. Czytamy w uchwale Senatu RP ustanawiającej rok 2026 Rokiem Andrzeja Wajdy, z okazji 100. rocznicy urodzin oraz 10. rocznicy śmierci tego wybitnego polskiego reżysera.
Andrzej Wajda urodził się w 1926 roku w Suwałkach. Czas II wojny światowej spędził w Radomiu, uczestniczył w tajnym nauczaniu, pracował jako robotnik, wstąpił też do Armii Krajowej, gdzie pełnił funkcję łącznika. Po wojnie studiował malarstwo na ASP w Krakowie, a następnie reżyserię w Państwowej Wyższej Szkole Filmowej w Łodzi. W latach 1972–83 był kierownikiem Zespołu Filmowego „X”, a w latach 1978–83 prezesem Stowarzyszenia Filmowców Polskich. W 2002 roku, wspólnie z Wojciechem Marczewskim, założył Mistrzowską Szkołę Reżyserii Filmowej Andrzeja Wajdy w Warszawie (obecnie Wajda School).
Pierwszym ważnym etapem w karierze reżyserskiej Andrzeja Wajdy był okres lat 50., w którym był jednym z twórców polskiej szkoły filmowej. Stworzył wówczas reprezentatywne dzieła dla tego nurtu, takie jak „Pokolenie” (1955), „Kanał” (1957), „Popiół i diament” (1958), „Lotna” (1959). Podejmował w nich temat kondycji współczesnego Polaka pod płaszczem fabuły osadzonej w bliższej przeszłości.
Okres rozkwitu i największych sukcesów Andrzeja Wajdy przypada na lata 1969–81. Jego „Człowiek z marmuru” okazał się przełomowym filmem, który zapoczątkował kino moralnego niepokoju. Film ten, przedstawiający historię młodej dziennikarki badającej losy przodownika pracy z okresu realnego socjalizmu, odważnie przełamał tabu, pokazując realia PRL-u i mechanizmy władzy. Jego kontynuacja, „Człowiek z żelaza”, stał się z kolei jednym z najważniejszych obrazów o etosie polskiego robotnika i hołdem dla społecznego ruchu „Solidarność”. Film ten został nagrodzony Złotą Palmą w Cannes.
Wajda chętnie przenosił na ekran polską literaturę. Ekranizował utwory: Reymonta („Ziemia obiecana”), Żeromskiego („Popioły”), Wyspiańskiego („Wesele”), Iwaszkiewicza („Brzezina”, „Panny z Wilka”, „Tatarak”), Andrzejewskiego („Wielki tydzień”), Tryznę („Panna Nikt”). Tworzył tym samym dyskurs na temat polskiej historii i rodzimego dziedzictwa kulturowego.
Cztery jego filmy doczekały się nominacji do Oscara, były to: „Ziemia obiecana”, „Panny z Wilka”, „Człowiek z żelaza” i „Katyń”. Sam Wajda w 2000 roku jako pierwszy polski filmowiec został uhonorowany Oscarem za całokształt twórczości. Został także doceniony na innych prestiżowych festiwalach, otrzymał Złotego Lwa na MFF w Wenecji (1998), Platynowe Lwy na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni (2005), Złotego Niedźwiedzia na MFF w Berlinie (2005).
Andrzej Wajda był jednym z najważniejszych reżyserów w polskiej kinematografii. Tworzył filmy zaangażowane społeczne, w których nie stronił od tematów trudnych, subtelnie kreślił mechanizmy władzy oraz ukazywał bohaterów w sytuacjach dramatycznych wyborów moralnych. Odkrył dla polskiego kina tak cenionych aktorów jak Daniel Olbrychski, Andrzej Seweryn, Wojciech Pszoniak, Krystyna Janda, Zbigniew Cybulski. Jako nauczyciel i wykładowca Andrzej Wajda był inspirującym i wymagającym mentorem, uczył myślenia, a nie schematów, cechował się otwartością na dialog i inne spojrzenia na kino.
